Ένα ιστολόγιο της Αγγελοπούλου Άννας, φιλολόγου του Πρότυπου Πειραματικού Σχολείου του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, για τις μαθήτριες και τους μαθητές της! Ένα ιστολόγιο- μία "χώρα φαντασίας και ονείρων", με λόγο, εικόνες και μελωδίες!
Το Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης
Το Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης πρωτολειτούργησε το 1934-35 με πρώτο Επόπτη του Σχολείου τον μεγάλο Έλληνα παιδαγωγό Αλέξανδρο Δελμούζο και Διευθυντή του τον επίσης σπουδαίο Έλληνα επιστήμονα Βασίλειο Τατάκη. Από τότε πέρασαν και άφησαν ανεξίτηλο το πέρασμά τους μεγάλοι δάσκαλοι και πνευματικοί άνθρωποι. Ο Γιώργος Θέμελης, ο Ιωάννης Ξηροτύρης, ο Πολύκλειτος Ρέγκος, ο Σαράντος Παυλέας, ο Κωνσταντίνος Μπότσογλου, ο Νίκος Παραλής είναι μόνο μερικές περιπτώσεις σημαντικών πνευματικών ανθρώπων. Το Πειραματικό Σχολείο είχε την τύχη να στεγαστεί σε οίκημα που σχεδιάστηκε με τη φροντίδα και την αισθητική του μεγάλου αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη, οίκημα που ακόμη και σήμερα αποτελεί κόσμημα για την Πόλη μας. Σήμερα το Πειραματικό Σχολείο, όντας πλέον και Πρότυπο, αναζητεί έναν νέο δρόμο που αποτελεί όμως συνέχεια της σπουδαίας του παράδοσης.
Με αφορμή το μονόπρακτο Ο σπιούνος από το έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ (περιλαμβάνει 24 μονόπρακτα-σκηνές με επεισόδια από την καθημερινότητα της Ναζιστικής Γερμανίας) που μελετήσαμε με το Γ1 Λυκείου στο μάθημα της Λογοτεχνίας Γενικής Παιδείας, ζήτησα από τις μαθήτριες και τους μαθητές μου να γράψουν στην τάξη μία σύντομη ιστορία πρωτοπρόσωπης αφήγησης με θέμα Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό-διδακτορικό καθεστώς.
Σας παρουσιάζω την "ατμοσφαιρική" ιστορία του μαθητή του Γ1 Λυκείου Παναγιώτη Γκέρου.
Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό
καθεστώς
Ήταν
μια βροχερή μέρα. Μαζί με τον Billardo πηγαίναμε στο χωριό που βρισκόταν λίγο
πιο έξω από την πόλη. Ήμασταν ταλαιπωρημένοι και πολύ κουρασμένοι από την
καθημερινή δουλειά στα χωράφια.
Στο
δρόμο συναντήσαμε έναν κάτοικο του χωριού. “Eεεε, ωρέ πού πάτε μες στη βροχή;”,
μας ρώτησε.“Γυρνάμε από τη
δουλειά, δεν βλέπεις;”, του απάντησε ο Billardo, δείχνοντας τα εργαλεία που
κρατούσαμε. “Tέτοια ώρα δεν επιτρέπεται να είσθε έξω. Δεν μάθατε ότι
απαγορεύεται η κυκλοφορία στους δρόμους;”, είπε εκείνος, κοιτάζοντάς μας και
τους δύο με διαπεραστικό βλέμμα. “Mα ακόμα είναι νωρίς, δεν έχει νυχτώσει”,
φώναξε ο Billardo. “Δεν το μάθαμε…μας συγχωρείτε”, είπα εγώ με χαμηλή φωνή.
Προχωρήσαμε
βιαστικοί. Ήμουν ταραγμένος. Καθώς πλησιάζαμε στο χωριό αισθανόμουν να με
κυριεύει ο φόβος. Ο Billardo προσπάθησε να με καθησυχάσει, εμένα, ίσως και τον
εαυτό του. “Δεν έχουμε να φοβηθούμε τίποτα. Άλλωστε, δεν κάναμε κάτι κακό, από
τα χωράφια γυρίζουμε…Όμως, έτσι και αλλιώς δεν πρέπει να ανησυχούμε, δεν
πρόκειται να το μάθουν. Οι περισσότεροι παίρνουν τον απογευματινό τους ύπνο”,
είπε περιμένοντας από εμένα να συμφωνήσω μαζί του. “Έχεις δίκιο”, ψιθύρισα.
Είχαμε
μπει πια στο χωριό και βαδίζαμε στο δρόμο που βρισκόταν το σπίτι όπου μέναμε σ᾽ένα
νοικιαζόμενο δωμάτιο. Σε λίγο φθάνουμε, σκέφτηκα. Τότε διέκρινα έναν άνδρα να
περιμένει έξω από την πόρτα της αυλής του σπιτιού. “Mαθεύτηκε, φίλε”, είπα στον
Billardo.
Tην
επόμενη ημέρα τα πτώματα δύο νέων ανδρών βρέθηκαν πεταμένα στο σκουπιδότοπο έξω
από το χωριό. Ήταν ξένοι που είχαν έρθει για να δουλέψουν ως εργάτες στα
χωράφια…
Γκέρος Παναγιώτης
V. Van Gogh, Δύο άντρες περπατούν σε τοπίο με δέντρα. 1890. Ιδιωτική Συλλογή.
Με αφορμή το μονόπρακτο Ο σπιούνος από το έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ (περιλαμβάνει 24 μονόπρακτα-σκηνές με επεισόδια από την καθημερινότητα της Ναζιστικής Γερμανίας) που μελετήσαμε με το Γ1 Λυκείου στο μάθημα της Λογοτεχνίας Γενικής Παιδείας, ζήτησα από τις μαθήτριες και τους μαθητές μου να γράψουν στην τάξη μία σύντομη ιστορία πρωτοπρόσωπης αφήγησης με θέμα Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό-διδακτορικό καθεστώς.
Σας παρουσιάζω την ιστορία που επινόησε η μαθήτρια του Γ1 Λυκείου Ελευθερία Κυριακοπούλου. Ακούμε τη "φωνή" της ευαίσθητης και τρυφερής ηρωίδας, της Ελευθερίας, που ζει σε μια χώρα που στερείται ελευθερίας.
Μια ημέρα σ´
ένα ολοκληρωτικό καθεστώς.
6.00
π.μ.: Ο γνωστός ήχος αντηχεί στο δωμάτιο. Σκοπός του; Να με ξυπνήσει. Απέτυχε.
Άλλοτε ο ήχος θα με νανούριζε. Θα έβαζα το ξυπνητήρι να χτυπήσει μετά από δέκα
λεπτά, έτσι ώστε να απολαύσω αυτό το χουχούλιασμα και να αισθανθώ τη γλύκα από
το «κλέψιμο» του χρόνου. Τώρα έχω ξυπνήσει και κοιτώ τον απέναντι αδειανό
τοίχο. Εκεί όπου κάποτε βρίσκονταν οι αφίσες, οι γραμμένοι στίχοι και τα
πολύχρωμα φωσφορούχα αστέρια. Θυμάμαι πως το φεγγάρι, όταν έκλεινα το φως,
φώτιζε το τοίχο και το μειδίαμά του στρεφόταν προς τον ήλιο απέναντί του...
6.18 π.μ.: Η ώρα να σηκωθείς στο αδειανό δωμάτιο. Αυτά τα
τρία λεπτά καθυστέρησης μπορεί να σου προκαλέσουν μεγάλο πρόβλημα. Θα σηκωθείς.
Όμως, αναρωτιέσαι. Το ξυπνητήρι έχει ένα λόγο να λειτουργεί. Εγώ, γιατί να
σηκωθώ; Ποιος είναι ο σκοπός μου;
Edw. Burne Jones, Νύχτα. 1870. Ιδιωτική Συλλογή.
6.19 π.μ: Ελευθερία, αργείς. Ελευθερία; Πού πας μ᾽αυτό το
όνομα; Πώς δεν εμφανίστηκε ακόμα στην πόρτα σου ένας κύριος με μαύρη στολή να σ´αναγκάσει
ν´αλλάξεις όνομα; Θεώρησε, λοιπόν, τον εαυτό σου τυχερό και μη λυπάσαι που
άδειασες το δωμάτιό σου, που το έκανε να μοιάζει με κελί, επειδή αυτοί έτσι
ορίζουν. Δεν έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που το«Κράτος» ανέλαβε δράση. Η κυβέρνηση
έπεσε, πολλοί αριστεροί «περιορίστηκαν», ενώ τα ακροδεξιά κόμματα έδωσαν τον
«εθνικό» αέρα που έλειπε. Όταν το πρωτοακούσαμε, χαρήκαμε. Νομίσαμε ότι
επιτέλους είχε βρεθεί το «σωσίβιο» που θα μας γλύτωνε από την αδικία, την
αισχροκέρδεια, την αναξιοπρέπεια.Μία ομάδα πολιτικών, στρατιωτικών, οικονομολόγων, επιχειρηματιών αλλά
και πληροφορικών ανέλαβαν να μας βάλουν στο σωστό δρόμο που οι προηγούμενες
κυβερνήσεις δεν είχαν κατορθώσει. Αν ο σωστός δρόμος θεωρείται η κατάπνιξη της
ψυχαγωγίας, της διασκέδασης και των προσωπικών ενδιαφερόντων...Αν ο σωστός
δρόμος είναι ένα πρόγραμμα που κάθε πολίτης οφείλει να ακολουθεί, αλλιώς θα
«περιορισθεί».
... «Περιορισμός» και περιορισμός. «Kράτος» και κράτος.
Και τώρα σίγουρα το κράτος μας έγινε «Kράτος». Κάθε ιδέα για δημοκρατία,
ελευθερία, δικαιοσύνη έχει απανθρακωθεί μαζί με τα βιβλία που μιλούν για αυτές.
Πλέον οι λέξεις έχουν αποκτήσει άλλο νόημα. Η δύναμη της γλώσσας χάθηκε μπροστά
στο σθένος του φασισμού.
Το βραχιολάκι στο χέρι μου αρχίζει να χτυπά. Ο
πληροφορικός μου έλεγχος μου υπενθυμίζει ότι χρονοτριβώ. Φορώ την άχρωμη στολή
μου, τα μαλλιά μαζεμένα, η τσάντα έτοιμη και ξεκλειδώνω την πόρτα. Απάθεια;
Σβελτάδα; Όλο και περισσότερο συνειδητοποιώ πως η ζωή περνά από μπροστά μου και
εγώ απλά την κοιτώ. Πώς ξεκίνησα με όνειρα να γίνω ψυχολόγος, να βοηθώ τους
ανθρώπους; Πώς τα όνειρά μου μετατράπηκαν σε εφιάλτες;
...H ουρά των φοιτητών στην είσοδο της πανεπιστημιακής
αίθουσας είναι ήδη μεγάλη. Αυτά τα τρία καταραμένα λεπτά καθυστέρησης. Πάλι
μπορεί να μείνω έξω και ήδη μετράω δύο ποινές. Στις πέντε η αποβολή από το
Πανεπιστήμιο είναι δεδομένη. Λίγα μέτρα μπροστά μου, ένας συμφοιτητής μου
πέφτει ακινητοποιημένος στο πάτωμα. Το βραχιολάκι του έριξε ρεύμα, επειδή
τόλμησε να μιλήσει στο διάδρομο. Στους διαδρόμους πρέπει να επικρατεί «νεκρική»
σιγή. Όντως, νεκρική σιγή.Δύο
«προστάτες» τον μεταφέρουν μακριά μας. Μία θέση πιο κοντά στο να μπω στην
αίθουσα. Θέε μου, τι σκέφτομαι; Αυτός ο άνθρωπος μπορεί να τιμωρηθεί και εγώ
σκέφτομαι το δικό μου όφελος.
...Τελικά κατάφερα να μπω. Το βραχιολάκι μου πρασίνισε
μπροστά στο μηχάνημα ελέγχου. Είσαι επιτυχημένος αμνός! Συγχαρητήρια! Στην
αίθουσα μας περιμένει ο ιδρωμένος καθηγητής. Νοσταλγώ τη ζεστή καλημέρα του
παλιού μου καθηγητή. Άνθρωπος που γοήτευε με το λόγο του, ενέπνεε τους φοιτητές
του. Όμως, «περιορίστηκε». Ένα φερέφωνο του καθεστώτος τον αντικατέστησε, για
να μας διδάξει την καθοδηγούμενη ψυχολογία. Ο ιδρώτας που ρίχνει δεν είναι για
να μας διδάξει, είναι για να μας ελέγχει και να μας ρουφιανεύει στο διοικητή
του Πανεπιστημίου (Πρύτανης δεν υπάρχει πια).
Το μάθημα ξεκινά με το άκουσμα του εθνικού μας ύμνου. Να
κάτι που θυμίζει τα παλιά. Οι στίχοι του Σολωμού παραμένουν ίδιοι. Τώρα όλο και
περισσότερο νιώθω τη σημασία των στίχων του. Μόνο που το Κράτος ξεχνά την
πραγματική τους σημασία. Νοιάζεται μόνο για την «καθαρή ελληνικότητα».
Τι να την κάνεις, όμως, μια τέτοια «ελληνικότητα» σε μια
κοινωνία που αισθάνεσαι ότι έχεις χάσει την ψυχή σου, το σκοπό σου;
Με αφορμή το μονόπρακτο Ο σπιούνος από το έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ (περιλαμβάνει 24 μονόπρακτα-σκηνές με επεισόδια από την καθημερινότητα της Ναζιστικής Γερμανίας) που μελετήσαμε με το Γ1 Λυκείου στο μάθημα της Λογοτεχνίας Γενικής Παιδείας, ζήτησα από τις μαθήτριες και τους μαθητές μου να γράψουν στην τάξη μία σύντομη ιστορία πρωτοπρόσωπης αφήγησης με θέμα Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό-διδακτορικό καθεστώς.
Σας παρουσιάζω την ιστορία που επινόησε ο μαθητής του Γ1 Λυκείου Μανώλης Γεωργιάδης.
Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό
καθεστώς
Ξυπνάω
πάλι το πρωί μούσκεμα από τον ιδρώτα. Από τότε που η “Aυτού Μεγαλειότης» του ανέβηκε στην εξουσία, βλέπω στον
ύπνο μου ότι με πιάσαν τα τσιράκιά του και κατέληξα με κομμένο το κεφάλι.
Σηκώνομαι και ρίχνω παγωμένο νερό στο πρόσωπό μου.
Ντύνομαι και κατεβαίνω τις σκάλες για να πάρω πρωινό. Τα πόδια μου βαριά. Τα
αισθάνομαι να ζυγίζουν δέκα κιλά το καθένα από τη χθεσινή διαδήλωση που τελικά
κατέληξε σε αιματοχυσία. Οι γονείς μου λείπουν και παίρνω μόνος μου το πρωινό.
Το μεροκάματο βγαίνει δύσκολα και με το φόβο που επικρατεί αναγκάζονται να
φεύγουν πολύ νωρίς για τις δουλειές τους.
Φεύγω για το σχολείο, αφού πρώτα κλειδώσω την πόρτα και βάλω
το συναγερμό. Νιώθω γύρω μου πολλά ζευγάρια μάτια να με παρατηρούν. Διατηρώ την
ψυχραιμία μου και συνεχίζω να περπατώ κανονικά. Φτάνω στο σχολείο. Την ώρα της
προσευχής ο διευθυντής, εκτός από την προσευχή, μας αναγκάζει να ψάλουμε έναν
ύμνο που καταδεικνύει τα “άπειρα πλεονεκτήματα» του καθεστώτος. Οι ώρες στο σχολείο κυλάνε μαρτυρικά,
αφού η προπαγάνδα και η παραπληροφόρηση χαρακτηρίζουν τα περισσότερα μαθήματα.
Στην επιστροφή νιώθω τα ίδια ζευγάρια μάτια να με
παρατηρούν. Εγώ περπατώ και πάλι ψύχραιμος για να καταλήξω στο σπίτι.
Ξεκλειδώνω και απενεργοποιώ το συναγερμό. Οι γονείς μου ακόμα λείπουν. Είναι
αναγκασμένοι να δουλεύουν περισσότερο για να Τον ευχαριστήσουν, τον Τύραννο.
Τρώω γρήγορα κάτι πρόχειρο και διαβάζω το ίδιο πρόχειρα τα μαθήματά μου.
Ύστερα από λίγο, ένας νέος κόσμος αρχίζει για μένα.
Κλείνω τα πάντα. Παράθυρα, παντζούρια, πόρτες, για να μη με πιάσει κανένα μάτι.
Ανοίγω ένα ξεχασμένο από τους γονείς μου βιβλίο στα πίσω ράφια της βιβλιοθήκης
(τα περισσότερα βιβλία τα έχουν κρύψει, γιατί είναι απαγορευμένα). Λέγεται “Eλευθερία”. Ο συγγραφέας αναφέρεται σε μία κοπέλα με το όνομα “Ελευθερία», σε εμένα, όμως, το βιβλίο θυμίζει την ανάγκη.
Εννοώ αυτήν την αρχέγονη ανάγκη που έχει κάθε άνθρωπος να αισθανθεί ελεύθερος,
να εκφράσει ελεύθερα τις σκέψεις και τις επιθυμίες του.
Νύχτωσε! Ο φανταστικός κόσμος που έπλασα τελείωσε. Τώρα
αρχίζει η πραγματική ζωή. Κλείνω το βιβλίο και κοιμάμαι. Ξέρω τι όνειρο θα δω.
Γεωργιάδης Μανώλης
G. F. Kersting, Ανάγνωση υπό το φως λάμπας. 1814. Museum
Reinhart.
Με αφορμή το μονόπρακτο Ο σπιούνος από το έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ (περιλαμβάνει 24 μονόπρακτα-σκηνές με επεισόδια από την καθημερινότητα της Ναζιστικής Γερμανίας) που μελετήσαμε με το Γ1 Λυκείου στο μάθημα της Λογοτεχνίας Γενικής Παιδείας, ζήτησα από τις μαθήτριες και τους μαθητές μου να γράψουν στην τάξη μία σύντομη ιστορία πρωτοπρόσωπης αφήγησης με θέμα Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό-διδακτορικό καθεστώς.
Σας παρουσιάζω την ιστορία που επινόησε η μαθήτρια του Γ1 Λυκείου Μαρία Βαχαρολίδου. Ακούμε τη "φωνή" ενός εκπαιδευτικού να περιγράφει μία ημέρα του υπό συνθήκες δικτατορικού καθεστώτος και να προσπαθεί να εξηγήσει με τη λογική το παράλογο.
Ignat Bednarik (1882-1963), Νεαρός άνδρας που διαβάζει.
Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό
καθεστώς
Άλλη
μια πολύ δύσκολη μέρα φτάνει στο τέλος της. Κάθε μέρα τα πράγματα γίνονται όλο
και χειρότερα. Σήμερα συνέλαβαν τρία άτομα απ´τη γειτονιά μας για “απαράδεκτη
συμπεριφορά ενάντια στην ευημερία και την τάξη του κράτους”. O ένας από αυτούς,
φίλος και συνάδελφός μου έκανε την εγκληματική πράξη να έχει στην κατοχή του
και να διαβάζει βιβλία, “αντικαθεστωτικά”, λένε.
Κι
έτσι ξαφνικά, σήμερα το πρωί είδα από το παράθυρό μου δύο αστυνομικούς να
χτυπάνε δυνατά την πόρτα του σπιτιού του και να τον βγάζουν μετά από λίγο έξω,
τραβώντας τον βίαια απ´τα μπράτσα. Θυμάμαι καθαρά την όψη του προσώπου του,
καθώς κοίταξε στιγμιαία προς το παράθυρό μου. Ήταν χλωμός κι είχε ένα βλέμμα
ιδιαίτερο…Περίμενα να δω ένα βλέμμα απελπισμένο, που να ζητάει βοήθεια. Ωστόσο,
το βλέμμα αυτό είχε μια σιγουριά, μια δύναμη, που δεν μπορούσα να καταλάβω από
πού προερχόταν.
Έτσι,
σαστισμένος καθώς ήμουν, ξεκίνησα για να πάω στη δουλειά. Έφθασα, λοιπόν, στο
σχολείο κι όταν μπήκα στο γραφείο των καθηγητών, βρήκα όλους μου τους
συναδέλφους σε τρομερή αναστάτωση. Δεν ήταν μόνο οι γείτονές μου που είχαν
συλληφθεί. Είχαν γίνει δεκάδες συλλήψεις σήμερα το πρωί. Άλλοι διάβαζαν
αντικαθεστωτικά βιβλία, άλλοι μοίραζαν προκηρύξεις, άλλοι διέδιδαν ανατρεπτικές
ιδέες, άλλοι συμμετείχαν σε κρυφές οργανώσεις και γενικότερα όλοι σκέφτονταν
και δρούσαν με διαφορετικό τρόπο από αυτόν που “έπρεπε”.
Το
κουδούνι χτύπησε για μάθημα και κάποιος έπρεπε να αντικαταστήσει τον Πέτρο. Κι
αυτός ο κάποιος ήμουν εγώ. Όταν μπήκα στην τάξη, τα παιδιά με κοίταξαν
σαστισμένα και μετά από λίγο…είχαν καταλάβει κι αυτά. Το μάθημα κύλησε ομαλά,
αλλά ήταν αρκετά αμήχανο κι οι ώρες περνούσαν αργά και βασανιστικά. Όλοι ήταν
σιωπηλοί και προβληματισμένοι, καθηγητές και μαθητές.
Τελικά,
οι ώρες πέρασαν και γύρισα σπίτι μου. Τσίμπησα κάτι και στη συνέχεια κάθισα στο
γραφείο μου να ετοιμάσω μια εργασία που ήθελα να δώσω στα παιδιά. Όμως, το
μυαλό μου ήταν πολύ φορτωμένο, όλα βρίσκονταν σε σύγχυση και δεν μπορούσα να
σκεφθώ καθόλου καθαρά. Άφησα, λοιπόν, όλα μου τα χαρτιά και πήγα να ξαπλώσω
λιγάκι για να ηρεμήσω, αλλά ύπνος δεν μ᾽έπιανε.
Κάθομαι,
λοιπόν, με τις ώρες, κοιτάω το ταβάνι και σκέφτομαι…προσπαθώ να καταλάβω…Αλλά
τίποτα δε φαίνεται πλέον λογικό…
Με αφορμή το μονόπρακτο Ο σπιούνος από το έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ (περιλαμβάνει 24 μονόπρακτα-σκηνές με επεισόδια από την καθημερινότητα της Ναζιστικής Γερμανίας) που μελετήσαμε με το Γ1 Λυκείου στο μάθημα της Λογοτεχνίας Γενικής Παιδείας, ζήτησα από τις μαθήτριες και τους μαθητές μου να γράψουν στην τάξη μία σύντομη ιστορία πρωτοπρόσωπης αφήγησης με θέμα Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό-διδακτορικό καθεστώς.
Σας παρουσιάζω την ιστορία που επινόησε ο μαθητής του Γ1 Λυκείου Γρηγόρης Καλαϊτζής. Ακούμε τη "φωνή" ενός καλλιτέχνη, ενός ζωγράφου να μιλά με ελλειπτικό και υπαινικτικό λόγο για τη ζωή του υπό τις συνθήκες ενός ανελεύθερου ολοκληρωτικού καθεστώτος.
... σ᾽ένα ολοκληρωτικό καθεστώς...
Δυο χρόνια έχουν περάσει, δυο χρόνια ίδιας ελεύθερης
ρουτίνας. Ξυπνάω, παίρνω το πρωινό μου και το σύνηθες τηλεφώνημα πάντα στην ώρα
του. Δώδεκα μεσημβρινή…και αυτοί απαιτούν να γεμίσουν οι καμβάδες με τα ιδανικά
τους πρότυπα. Όλες τους οι αμαρτίες φιλτράρονται μέσα από την πανδαισία των
χρωμάτων που η φύση έχει δημιουργήσει για τους πιο αθώους σκοπούς. Βέβαια,
αυτοί δε συμφωνούν. Πώς να αποθεώσεις την ομορφιά ενός τριαντάφυλλου; Πώς να
αποθεώσεις την ομορφιά του ανθρώπινου σώματος;
Έχω βρεθεί σε σαλόνια πολιτικών και στρατιωτικών
προσώπων. Τα μόνα χρώματα που μου χρειάζονται, άσπρο και μαύρο. Η μισαλλοδοξία
με πνίγει. Δεν υπάρχει μέρα που να μη σκέφτομαι το μίσος.
Δυο χρόνια έχουν περάσει. Σκέφτομαι τι έχω χάσει. Ο
εαυτός μου διχασμένος, αλλά πλέον κενός. Οικογένεια! Ποιος ο σκοπός ενός
ανθρώπου; Δημιουργία! Ποιος ο σκοπός ενός καλλιτέχνη; Ο δικός μου, κανένας.
Σήμερα είναι η μέρα. Δεν έχω να χάσω τίποτα. Το μόνο
που θέλω είναι η λύτρωσή μου. Η καθημερινότητά μου δεν είναι ίδια σήμερα.
Καλεσμένος στη βάση του καθεστώτος, δε χρειάζομαι ούτε σωληνάρια, ούτε
καμβάδες. Το μόνο χρώμα, ο λόγος που ζω.
Γρηγόρης Καλαϊτζής
J. Pollock, Η φλόγα. 1934-1936. Museum of Modern Art (MOMA N. York)
Με αφορμή το μονόπρακτο Ο σπιούνος από το έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ Τρόμος και αθλιότητα του Τρίτου Ράιχ (περιλαμβάνει 24 μονόπρακτα-σκηνές με επεισόδια από την καθημερινότητα της Ναζιστικής Γερμανίας) που μελετήσαμε με το Γ1 Λυκείου στο μάθημα της Λογοτεχνίας Γενικής Παιδείας, ζήτησα από τις μαθήτριες και τους μαθητές μου να γράψουν στην τάξη μία σύντομη ιστορία πρωτοπρόσωπης αφήγησης με θέμα Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό-διδακτορικό καθεστώς.
Σας παρουσιάζω την ιστορία που επινόησε η μαθήτρια του Γ1 Λυκείου Δήμητρα Κυβέλη Μπαρμπούδη. Καυστικότητα, ειρωνεία και σαρκασμός από την πρωτοπρόσωπη "φωνή" ενός αφηγητή σε απόγνωση...
Μία ημέρα σε μια χώρα με ολοκληρωτικό καθεστώς
O ήλιος δεν φαίνεται. Ένα παχύ στρώμα από
σύννεφα με χωρίζει από αυτόν, εμένα και όλη την ανθρώπινη πλάση. Οι άνθρωποι
δεν μπορούν να φτάσουν τον ήλιο, όχι πια, τα σύννεφα τους σταματούν· μαύρα,
μουντά σύννεφα, μονότονοι αχνοί κρύβουν το φως.
Τα παράθυρα του λεωφορείου είναι καθαρά,
όπως όλα γύρω μου, εκτός ίσως από τον κόσμο. Αυτός είναι βρώμικος, αλλά η
βρωμιά του δε φαίνεται, δεν είναι γλίτσα σ᾽ένα καθαρό παράθυρο, ούτε αποφορά
ανθρώπινων σωμάτων, ιδρωμένων, κολλημένων μέσα σ᾽ένα λεωφορείο.
Αυτή η πάστρα με ανατριχιάζει. Σα να
βρίσκομαι σε νοσοκομείο. Μοιάζει απόκοσμη, έξω από την ορθή λειτουργία των
πραγμάτων, σημάδι της κατάστασης μέσα στην οποία ζω. Μου στερούν το δικαίωμα να
διαμαρτυρηθώ, μαζεύουν όλη τη βρωμιά, κάθε σκουπίδι. Δεν μπορώ πια να βρίσω
τους ανθρώπους για τη γουρουνιά που δείχνουν, πετώντας κάτω ένα σκουπίδι. Δεν
υπάρχει ούτε ένα σκουπίδι!
Τα πάντα είναι τέλεια, ούτε μια λακούβα
στο δρόμο, ούτε μια αιτία για εκνευρισμό. Πόσο μου τη δίνει αυτή η κατάσταση!
Δεν θέλω να σκέφτομαι τον προορισμό μου, δεν θέλω να τον φτάσω. Παλιά
χαιρόμουν, έπαιρνα το τραίνο για να φτάσω πιο γρήγορα. Τώρα προσπαθώ να το
αναβάλω για όση περισσότερη ώρα μπορώ.
Το λεωφορείο είναι μια καλή λύση. Μα δεν
είναι μόνιμη. Κάθομαι πίσω, στην τελευταία θέση, για να βλέπω όσους ανεβαίνουν
κι όσους κατεβαίνουν σαν ελεγκτής. Τους κοιτάω έντονα, το καταλαβαίνουν μα δεν
γυρνούν να με κοιτάξουν. Μόνο κάθονται ήσυχα, φαινομενικά, στις μικρές καθαρές
τους θέσεις και μου σκάνε, κάποιοι, ένα μικρό σφιγμένο χαμόγελο. Ψεύτικο,
βέβαια, γιατί μοιάζω με ελεγκτής και με τους ελεγκτές πρέπει να τα έχεις καλά
για να επιβιώσεις· να συρθείς στα πόδια τους, να τα φιλήσεις, να σηκωθείς αν σε
διατάξουν και να σταθείς προσοχή. Τι εκνευριστικά μικρά χαμόγελα! Αυτοί οι
άνθρωποι με εκνευρίζουν περισσότερο από τους άλλους, γιατί αφήνονται. Αν δεν
χαμογελούσαν, θα διαμαρτύρονταν βουβά, αλλά θα διαμαρτύρονταν. Θα έλεγαν από μέσα
τους: “Όχι, κύριε ελεγκτά, δεν θα σου χαμογελάσω, δεν θα σου δώσω την ψυχή μου”.
Eδώ είναι η στάση μου. Μεγαλεπίβολο το όνομα,
βαρύ το παρελθόν που κουβαλά αυτό το πλαστικό παγκάκι. Αλλά σ´αυτή τη χώρα ακόμη
και τα παγκάκια πρέπει να είναι πατριωτικά, παρ´ότι ούτε πατριωτισμός ξέρουν τι
είναι, ούτε έθνος, ούτε άνθρωπος… και φυσικά τα παγκάκια δεν είναι τα μόνα που
δεν γνωρίζουν και δεν είναι αυτά το μεγάλο μου πρόβλημα. Δεν το πιστεύω ότι
πηγαίνω, ότι βάζω τα πόδια μου, το ένα πίσω από το άλλο, οικειοθελώς, για να πάω
εκεί!
Μα, ω να, το μεγάλο του έθνους σχολείο!
Δήμητρα Κυβέλη Μπαρμπούδη
Frida Kahlo, Το λεωφορείο. 1929. Ιδιωτική Συλλογή. Πόλη του Μεξικού.
Με αφορμή το μονόπρακτο Ο Σπιούνος από το έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ Τρόμος και Αθλιότητα του Γ Ράιχ, που βρίσκεται στο βιβλίο της Λογοτεχνίας Γενικής Παιδείας της Γ Λυκείου και προς χάρη των μαθητών μου που ζήτησαν να διαβάσουν και άλλα κείμενα του Γερμανού συγγραφέα...
Μπέρτολτ Μπρεχτ (1898-1956): Γερμανός
θεατρικός συγγραφέας, σκηνοθέτης και ποιητής. Δημιουργός του λεγόμενου “επικού
θεάτρου” κοινωνικής καταγγελίας. Γεννήθηκε στο Άουγκσμπουργκ της Βαυαρίας και πέθανε στο Ανατολικό Βερολίνο. Καταγόταν από εύπορη αστική και συντηρητική οικογένεια. Ο ίδιος έχει γράψει για την καταγωγή του.
"Μεγάλωσα σαν γιος καλοστεκούμενων
ανθρώπων.Οι γονείς μου μού φορούσαν
γιακά, μ' έμαθαν τις συνήθειες εκείνων
που έχουν υπηρέτες και με δίδαξαν
πώς να διατάζω.
Αλλά,όταν μεγάλωσα
και είδα γύρω μου,οι άνθρωποι της
τάξης μου δεν μ' άρεσαν,το να διατάζω
δεν ήταν του γούστου μου,ούτε και το
να με υπηρετούν.Γι' αυτό εγκατέλειψα
την τάξη μου και συντρόφεψα με τους
μικρούς,φτωχούς ανθρώπους".
O Μπρεχτ σπούδασε ιατρική στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου (1917-1921) και επιστρατεύτηκε ως νοσοκόμος στον Α Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά τον πόλεμο εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο και από το 1922 άρχισε να ασχολείται με το θέατρο, δουλεύοντας ως βοηθός σκηνοθέτη στο Γερμανικό Θέατρο υπό τη διεύθυνση του μεγάλου Γερμανού σκηνοθέτη Ράινχαρτ.
Τη δεκαετία του 1920 καθιερώθηκε ως θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης κυρίως με δύο μουσικά θεατρικά έργα κοινωνικής καταγγελίας: H ακμή και η πτώση της πόλης Μαχαγκόνι (1927)και Η Όπερα της πεντάρας (1928). Όταν Η Όπερα της Πεντάρας ανέβηκε στη σκηνή στο Βερολίνο το 1928, προκάλεσε
μεγάλη αίσθηση. Στο έργο αυτό ο Μπρεχτ ασκεί κριτική στην “καθως πρέπει”
διεφθαρμένη αστική τάξη του Βερολίνου.
Το 1933, εξαιτίας της ανόδου του Ναζισμού, ο Μπρεχτ αναγκάστηκε να αυτοεξοριστεί από τη Γερμανία. Στην αρχή κατέφυγε στη Δανία και τη Φινλανδία, πέρασε επίσης από το Παρίσι και στο τέλος εγκαταστάθηκε στις ΗΠΑ. Το 1948 επέστρεψε στη Γερμανία και έζησε έως το τέλος της ζωής του στο Ανατολικό Βερολίνο.
Μετανάστες
Λαθεμένο μού φαινόταν πάντα τ' όνομα που μας δίναν: «Μετανάστες». Θα πει, κείνοι που αφήσαν την πατρίδα τους. Εμείς, ωστόσο, δε φύγαμε γιατί το θέλαμε, λεύτερα να διαλέξουμε μιαν άλλη γη. Ούτε και σε μιαν άλλη χώρα μπήκαμε να μείνουμε για πάντα εκεί, αν γινόταν. Εμείς φύγαμε στα κρυφά. Μας κυνηγήσαν, μας προγράψανε. Κι η χώρα που μας δέχτηκε, σπίτι δε θα 'ναι, μα εξορία. Έτσι, απομένουμε δω πέρα, ασύχαστοι, όσο μπορούμε πιο κοντά στα σύνορα, προσμένοντας του γυρισμού τη μέρα, καραδοκώντας το παραμικρό σημάδι αλλαγής στην άλλην όχθη, πνίγοντας μ' ερωτήσεις κάθε νεοφερμένο, χωρίς τίποτα να ξεχνάμε, τίποτα ν' απαρνιόμαστε, χωρίς να συχωράμε τίποτ' απ' όσα έγιναν, τίποτα δε συχωράμε. Α, δε μας ξεγελάει τούτη η τριγύρω σιωπή! Ακούμε ίσαμ' εδώ τα ουρλιαχτά που αντιλαλούν απ' τα στρατόπεδά τους. Εμείς οι ίδιοι μοιάζουμε των εγκλημάτων τους απόηχος, που κατάφερε τα σύνορα να δρασκελίσει. Ο καθένας μας, περπατώντας μες στο πλήθος με παπούτσια ξεσκισμένα, μαρτυράει την ντροπή που τη χώρα μας μολεύει. Όμως κανένας μας δε θα μείνει εδώ. Η τελευταία λέξη δεν ειπώθηκε ακόμα.
Κουρτ Βάιλ (1900-1950): Διάσημος Γερμανoεβραίος μουσικοσυνθέτης που έγινε γνωστός την εποχή του Μεσοπολέμου. Ο Κουρτ Βάιλ συνέθεσε τη μουσική του θεατρικού έργου του Μπρεχτ Η όπερα της Πεντάρας. Το έργο αυτό επηρέασε την παγκόσμια σκηνή του Μιούζικαλ και θεωρείται κλασικό στο είδος του. Ο Βάιλ έγραψε τη μουσική για πολλά τραγούδια θεατρικών έργων του Μπρεχτ. Για να γλυτώσει από τις διώξεις των Ναζί, κατέφυγε, όπως και ο Μπρεχτ, στις ΗΠΑ και έζησε έως το τέλος της ζωής του στη Ν. Υόρκη, γράφοντας μουσική για μιούζικαλ.
Ενώ στη Γερμανία μεσουρανεί το ναζιστικό καθεστώς του Χίτλερ, ο αυτοεξόριστος Μπρεχτ γράφει το βιβλίο Τρόμος και Αθλιότητα του Γ Ράιχ που περιλαμβάνει εικοσιτέσσερα μονόπρακτα στα οποία παρουσιάζονται σκηνές από την καθημερινότητα της Ναζιστικής Γερμανίας. Μερικές απ' αυτές τις σκηνές ανεβάστηκαν για πρώτη φορά στο Παρίσι το 1937, με σκηνοθεσία του ίδιου.Όταν ο Μπρεχτ έγραφε αυτά τα μονόπρακτα,
δεν είχε ακόμα αποκαλυφθεί όλη η φρίκη της φασιστικής εξουσίας. 'Ηταν όμως
αισθητή στη βαριά ατμόσφαιρα της δημόσιας και της ιδιωτικής ζωής, στην
προετοιμασία της τρομοκρατίας με την κατασκευασμένη εκ των άνω διαστροφή της
γλώσσας, με την καταπίεση, τη δυσπιστία και την υποκρισία, που κάποτε στάθηκαν
πιο καταλυτικές κι από την ίδια την ωμή τρομοκρατία. Ο Μπρεχτ μας δείχνει σ' αυτές
τις σκηνές, με διαύγεια που φτάνει ως τη φρίκη, πως «πολύ πριν φανούν από πάνω
μας τα βομβαρδιστικά», οι γερμανικές πόλεις δεν ήταν κατοικήσιμες.
Άλλα έργα του Μπρεχτ είναι: H ζωή του Γαλιλαίου (1937), H Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της (1939), Ο καλός άνθρωπος του Σετσουάν (1939), Ο κύριος Πούντιλα κι ο δούλος του ο Μάττι (1940), Ο καυκασιανός κύκλος με την κιμωλία (1944) και άλλα.
Να και οι προδότες.
Έχουν σκάψει
Μα ο δρόμος δεν θα τους ξεχάσει
Τον λάκκο του αδερφού και του γειτόνου
Ξέρουν πως οι άλλοι τους γνωρίζουν
Τον ύπνο τους δεν τον ορίζουν
Δεν ήρθε ακόμα το πλήρωμα του χρόνου.
Να κι οι δεσμοφύλακες.
Χαφιέδες χωροφύλακες
Υπηρέτες του λαού της Γερμανίας
Καταπιέζουν, μαστιγώνουν,
Βασανίζουν, παλουκώνουν
Όλα σε τιμή ευκαιρίας.
…
Τρόμος και Αθλιότητα του Γ Ράιχ (απόσπασμα)
Στο συνέδριο «για την υπεράσπιση της κουλτούρας», που έγινε στο Παρίσι το 1935, ο Μπέρτολτ Μπρεχτ παρουσίασε ένα σχετικά σύντομο αλλά εξαιρετικά περιεκτικό και εύστοχο κείμενο με τον τίτλο: «Πέντε δυσκολίες για να γράψει κανείς την αλήθεια»
Σας παρουσιάζω ένα απόσπασμα που έχει πάντα επίκαιρο χαρακτήρα: «Όποιος σήμερα θέλει να πολεμήσει την ψευτιά και την αμάθεια και να γράφει την αλήθεια, έχει να ξεπεράσει το λιγότερο πέντε δυσκολίες: 1. Πρέπει να έχει το θάρρος να γράφει την αλήθεια, που παντού την καταπνίγουν. 2. Να έχει την εξυπνάδα να την αναγνωρίσει, παρ’ όλο που τη σκεπάζουν παντού. 3. Να έχει την τέχνη να την κάνει εύχρηστο όπλο. 4. Να διαθέτει την κρίση σε ποιους θα την πει, ώστε στα χέρια τους η αλήθεια να αποχτήσει δύναμη.. 5. Τέλος, να έχει την πονηριά για να τη διαδώσει, κάτω από τη μύτη αυτών που ελέγχουν τα μέσα πληροφόρησης.
Μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μπρεχτ το 1948 εγκαταστάθηκε στην Ανατολική Γερμανία και, μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του, την
ηθοποιό Helene Weigel, ίδρυσαν στο Ανατολικό Βερολίνο το θέατρο Berliner
Ensemble.
Η δεύτερη σύζυγος του Μπρεχτ, η ηθοποιός Helene Voigel.
Άλλαξε
τον κόσμο: τό´χει ανάγκη…
Xρειάζονται πολλά, τον κόσμο για ν’ αλλάξεις:
Oργή κι επιμονή. Γνώση κι αγανάχτηση.
Γρήγορη απόφαση, στόχαση βαθιά.
Ψυχρή υπομονή, κι ατέλειωτη καρτερία.
Kατανόηση της λεπτομέρειας και κατανόηση του συνόλου.
Mονάχα η πραγματικότητα μπορεί να μας μάθει πώς
την πραγματικότητα ν’ αλλάξουμε.
Aπόσπασμα από το θεατρικό έργο Η απόφαση (1930)
Ο Μπρεχτ και η Voigel έξω από το θέατρο Berliner Ensemble σε εορταστική εκδήλωση για την Πρωτομαγιά του 1954.
Αποσπάσματα από ποιήματα του Μπ. Μπρεχτ ...
Όταν ήρθαν να πάρουν τους τσιγγάνους δεν αντέδρασα. Δεν ήμουν τσιγγάνος.
Όταν ήρθαν να πάρουν τους κομμουνιστές δεν αντέδρασα. Δεν ήμουν κομμουνιστής.
Όταν ήρθαν να πάρουν τους Εβραίους δεν αντέδρασα. Δεν ήμουν Εβραίος.
Όταν ήρθαν να πάρουν εμένα δεν είχε απομείνει κανείς για να αντιδράσει.
...
Αλλαγή του τροχού
Κάθομαι στην
άκρη του δρόμου.
Ο οδηγός αλλάζει
τον τροχό.
Δε μου ΄δωσε
χαρά ο τόπος πού έμενα.
Δε μου δίνει
χαρά ο τόπος πού πάω.
Τότε γιατί
κοιτάω την αλλαγή του τροχού
μ΄ αδημονία;
Εγώ που
επέζησα
Το ξέρω βέβαια
: τυχαία μονάχα
επέζησα απ΄
όλους τους φίλους.
Μα απόψε στ΄
όνειρό μου
άκουσα τους
φίλους να λένε για μένα :
Οι δυνατοί
επιζούν
Και μίσησα
τον εαυτό μου.
...
Σε σκοτεινές εποχές θα υπάρχουν ακόμα τραγούδια; Θα υπάρχουν ακόμα τραγούδια για τις σκοτεινές εποχές ... Πάντα λοιπόν ο νικητής του νικημένου γράφει την ιστορία, το πρόσωπο του χτυπημένου παραλλάζει, εκείνος που τον χτύπησε. Απ᾽τον κόσμο φεύγει ο αδύναμος, και πίσω μένει το ψέμα. ... Άκουγε όταν μιλάς
Μη
λες πολύ συχνά ότι έχεις δίκιο δάσκαλε!
Άσε
να το δουν κι οι μαθητές!
Μην
πιέζεις πολύ την αλήθεια,
δεν
το αντέχει.
Άκουγε
όταν μιλάς!
Αδυναμίες
Καμία δεν
είχες
Εγώ είχα μια:
Αγάπησα
Αυτός που αγαπώ
Αυτός
που αγαπώ
μου
είπε ότι με χρειάζεται.
Γι΄
αυτό, προσέχω τον εαυτό μου
βαδίζω
με προφύλαξη
και
φοβάμαι κάθε στάλα βροχής
μηδά
και με σκοτώσει...
Ποτέ δε σε είχα αγαπήσει τόσο πολύ
Ποτέ δε σε είχα
αγαπήσει τόσο πολύ,
όπως εκείνο το δείλι
που σε άφησα
με κατάπιε το
βαθυγάλαζο δάσος,
ψυχή μου,
που πάνω του, στα
δυτικά,
κρέμονταν κιόλας
χλωμά τα άστρα.
Γέλασα αρκετά,
καρδιά μου,
γιατί συγκρούστηκα
παίζοντας
με το σκυθρωπό
πεπρωμένο
την ίδια ώρα
μέσα στο γαλανό δείλι
του δάσους
αργοσβήναν κιόλας
πίσω μου τα πρόσωπα.
Εκείνο το μοναδικό
σούρουπο
όλα ήταν τόσο γλυκά
όσο δεν ήταν ποτέ
ξανά να γίνουν
αλλά αυτό που μου
απόμεινε είναι
μόνο πουλιά μεγάλα
που το δείλι
πετούν πεινασμένα
στον
σκοτεινιασμένο ουρανό
Τα τραγούδια "Mack the knife" από την Όπερα της Πεντάρας και το "Alabama song", σε στίχους Μπ. Μπρεχτ και μουσική Κουρτ Βάιλ, είναι δημοφιλή μέχρι σήμερα και έχουν γνωρίσει πολλές εκτελέσεις. Ακούστε την τραγουδίστρια Lenya Lotte, γυναίκα του Βάιλ, να τα τραγουδά.
H αυθεντική εκτέλεση του τραγουδιού στα γερμανικά
Η Ella Fitzerald, η διάσημη τραγουδίστρια των μπλουζ, έχει επίσης τραγουδήσει το "Mack the knife".
To "Mack the knife" έχει ερμηνεύσει και ο L. Armostrong.
H Γερμανίδα τραγουδίστρια Ute Lemper τραγουδά το "Mack the knife".
... Και η Μελίνα Μερκούρη...
Ο Jim Morrison και το ροκ συγκρότημα Doors ερμηνεύουν ανεπανάληπτα το "Alabama song".
Και ένα ποίημα του Μπρεχτ για το όνομά μου ´Αννα μην κλαις
Μιλάνε για καιρούς δοξασμένους και πάλι
Άννα, μην κλαις, θα γυρέψουμε βερεσέ απ’ το μπακάλη
Μιλάνε για του έθνους ξανά την τιμή
Άννα, μην κλαις, στο ντουλάπι δεν έχει ψίχα ψωμί.
Μιλάνε για νίκες που το μέλλον θα φέρει
Άννα, μην κλαις, εμένα δε με βάζουν στο χέρι
Ο στρατός ξεκινά, Άννα, μην κλαις, θα γυρίσω ξανά
Θα ακολουθώ άλλες σημαίες, ο στρατός ξεκινά.
Μιλάνε για καιρούς δοξασμένους…
(1936)
Το έχει μελοποιήσει ο Θάνος Μικρούτσικος.
Βλ. και άλλα κείμενα και ποιήματα του Μπρεχτ
Μπ. Μπρεχτ, Ποιήματα, μετάφραση Μ. Πλωρίτη, Θεμέλιο, Αθήνα 2000
